Duurzame stedenbouw: de gemengde stad dicht bij huis.














Essay Co-Living (NL), juni 2020

De tijd van monofunctionele kantoorparken, Vinex-woonwijken en kleurloze bedrijventerreinen is al enige tijd voorbij. Met een ontwerp voor Co-Living in Madrid willen wij laten zien dat deze woonvorm als gemengde stad dicht bij huis uitermate geschikt kan zijn voor onze nieuwe stedenbouwkundige realiteit.

Begin 2020, nog voor de coronacrisis in Europa losbarstte, zijn wij door 3G Office uit Madrid benaderd voor een studieopdracht naar alternatieve woonvormen als Co-Living (1). 3G Office werkt veel met andere projectontwikkelaars samen en zien een toename aan interesse voor deze woonvorm op de Spaanse woningmarkt. ‘Community Living’ is niet een nieuwe vorm van wonen maar aan het einde van de 19e eeuw ontstaan vanuit de behoefte om aantrekkelijke en betaalbare woningen in de stad te maken (2). Helaas wordt, tegenstrijdig genoeg, juist Co-Living steeds vaker door ontwikkelaars gebruikt als verdienmodel, zoals bijvoorbeeld bij het veelbesproken Change= project in Amsterdam (3).

Onze studie naar alternatieve woonvormen kan in een breder perspectief worden gezien van steeds ontwikkelende stedenbouw. Aanhoudende wereldwijde verstedelijking (4), een enorme woningbouwopgave (5) en een groeiende focus op duurzaamheid, gelijkheid en kwalitatieve verdichting (6) van onze huidige steden dwingen ons continu te zoeken naar passende en vernieuwende oplossingen voor de stad.

Grote steden zoals Rotterdam baseren ruimtelijk beleid niet langer op kwantitatieve uitbreidingsplannen maar op een omgevingsvisie die compact, productief, circulair, inclusief én gezond wil zijn (7). Om al deze ambities waar te maken neemt het belang van mixen, het mengen van functies en typologieën, op gebouw-, kavel- en wijkniveau steeds meer aan waarde toe. ‘Functiemenging in de stad wordt het nieuwe normaal, na decennia waarin functiescheiding de norm is geweest. Uiteraard dient menging van wonen, werken en voorzieningen plaats te vinden binnen veiligheid- en gezondheidsnormen, maar door voortschrijdende techniek en ontwerpoplossingen is er veel mogelijk’ volgens het College van Rijksadviseurs (8).

Naarmate het project en onze samenwerking zich ontwikkelde groeide ook de impact van het coronavirus op de samenleving. Door de pandemie kwam Madrid in een harde ‘lockdown’ terecht, dit heeft het proces niet in de weg gestaan. Het verschil in aanpak van de coronacrisis tussen Spanje en Nederland vormde daarbij de basis voor interessante gesprekken. Een gezamenlijke conclusie welke we in ieder geval konden trekken is dat de crisis onze studie nog meer betekenis heeft gegeven. De coronacrisis heeft het belang van stedenbouwkundig en architectonisch mixen namelijk verder in een stroomversnelling gebracht. Zo stelt Jack Shenker recent in The Guardian dat pandemieën in het verleden altijd een blijvende impact op stedenbouw hebben gehad (9). 

Terwijl we met hogere dichtheid willen bouwen is ‘social distancing’ ineens een alledaags begrip geworden. Samenkomen is verboden en werken doen we vanuit thuis. Dit verkleint de actieradius van inwoners, al dan niet verplicht of intelligent, aanzienlijk. Het belang van ‘thuis’ – een woning, een gebouw of de buurt heeft daarmee aan belang toegenomen. Het fysiek delen van ruimte wordt natuurlijk wel bemoeilijkt, maar zolang met een juiste clusteromvang en voorzorgsmaatregelen wordt gewerkt zijn de ruimtes juist ook binnen handbereik. Ook Bart Mispelblom Beyer stelt in De Architect terecht dat we door de pandemie op zoek moeten naar een nieuw stedelijk programma waarbij werken dichterbij thuis wordt geplaatst; ‘Een belangrijk ontbrekend programmaonderdeel aan woonblok en woonbuurt is de collectieve, niet-commerciële werkruimte vlakbij huis.’(10)

In ons winnende voorstel voor de Europan prijsvraag hebben we voor Brainpark, een monofunctioneel kantorenpark in Rotterdam, een plan gepresenteerd waarbij functiemenging op buurtniveau in hele hoge dichtheid mogelijk is (11). Het belangrijkste aspect van dit plan is het samengaan van een zeer hoge dichtheid met een effectief duurzaam stadspark als identiteitsdrager voor de buurt. Het optimaal mengen van wonen met publieke en gedeelde functies vraagt om een subtiel, doordacht en overtuigend plan. Met ons plan voor Co-Living in Madrid willen we laten zien hoe rust, ruis en reuring op de schaal van een kavel ingepast kunnen worden.


Projectomschrijving

Als casus uitwerking van een studie naar Co-Living hebben we een voorstel met meer dan 90 woningen ontworpen op een potentiële ontwikkellocatie in het hart van Madbit, een nieuwe technologie-hub in het oosten van Madrid. Door een ambitieus plan wordt de oude industriële wijk San Blas Simancas omgevormd tot het technologisch centrum van de hoofdstad. Door de snelle groei van kantoren en startups in deze wijk is er ook een groeiende vraag naar woningen voor mensen die in deze sectoren werken. Het ontwerp is gebaseerd op het maximaliseren van de mogelijkheden en kansen van de kavel in combinatie met verschillende woonvormen binnen een Co-Living concept.

Doordat de locatie wordt omsloten door vrij hoge en gesloten industriële gebouwen heeft het plan een naar binnen georiënteerd karakter gekregen. De gebouwen zijn gepositioneerd rond twee nieuwe binnenpleinen en vormen zo een enclave in de stad. Door het uiteenlopende programma, pleinen en woningtypen zit er een grote diversiteit in het plan. Door het gebruik van hout als belangrijkste bouwmateriaal in combinatie met verschillende duurzame technieken voor de energievoorziening, draagt het plan bij aan duurzame stadsontwikkeling. Op lokaal niveau voorziet het plan in de overgang van industriële- naar menselijke schaal en een warme leefomgeving.

De stedelijke inrichting voorziet in een openbaar toegankelijk plein aan de voorzijde en een groene binnenplaats met alleen woningen rondom aan de achterzijde. Alle functies zijn zo gepositioneerd dat er een optimale relatie met de omliggende ruimte ontstaat. Om het stadsleven naar het publieke plein te trekken en de openbare ruimte verder te activeren zijn deze op de begane grond volledig omsloten met openbare functies zoals supermarkt, restaurant en winkels. Op de eerste verdieping langs het plein zijn kantoorwerkplekken beschikbaar. Het gemeenschappelijke dakterras, dat alleen toegankelijk is voor bewoners, ligt langs het plein waardoor het visueel deel uitmaakt van de openbare ruimte. Rond dit dakterras zijn gemeenschappelijke ruimtes als wasruimte, sauna en fitnessruimte gepositioneerd.

De kavel heeft drie toegangen: geheel links naar de parkeergarage voor auto’s, centraal in het midden een brede toegang voor fietsers en voetgangers en rechts een expeditiestraat voor leveranciers en afvaldiensten. Via deze straat is het ook mogelijk om de achterkant van de kavel te bereiken. Drie verticale kernen bieden toegang tot de woningen en werkplekken. Een kleine brug en een interne verbinding geven de bewoners toegang tot de gemeenschappelijke ruimtes en het dakterras. Rondom de groene binnenplaats worden de woningen ontsloten door een extra brede houten galerij – een typisch Madrileense vorm van ontsluiting genaamd Corrala. Om de sociale interactie nog verder te stimuleren heeft elke woning een kleine zithoek met bankje als vast onderdeel de gevel.

De gebouwen hebben een grote verscheidenheid aan functies, van wonen en werken tot gemeenschappelijke functies en winkels. Elke functie heeft zijn eigen kenmerk als het gaat om geveltoepassingen. Om samenhang in de architectonische taal voor het de hele kavel te creëren, zijn de gevels gebaseerd op een repetitief vierkant raster. Het raster is een directe vertaling van de constructie, zowel in hout (wanden) als in beton (kolommen). Het raster vertaalt ook direct de woningen naar de gevel: één vierkant is één woning. Om het raster verder te versterken sluiten de verschillende vormen van zonwering per vierkant.

Door het mengen van verschillende functies op de kavel brengen we de stad dichterbij huis. In dit project is het mogelijk om te wonen, werken en recreëren binnen een beperkte actieradius. Door het aanbrengen van de juiste hiërarchie in de openbare en semi-private ruimte kan het mengen van functies tot grote meerwaarde leiden. Op naar een nieuwe stedenbouwkundige realiteit.




1 3G Office
www.3goffice.com

2 Ana Goes Europe: A quest for architect’s contribution to European housing
www.anagoeseurope.com

3 Het Parool: Sociaal project Change=, Patrick Meershoek, december 2018
www.parool.nl/nieuws/sociaal-project-change-blijkt-een-goudmijn-voor- beleggers

4 Our World in Data: urban and rural population 1500 to 2050
www.ourworldindata.org/grapher/urban-and-rural-population-2050

5 Woningbouwopgave Metropoolregio Amsterdam
www.metropoolregioamsterdam.nl/woningbouwopgave-en-versnelling/

6 Panorama Nederland, College van Rijksadviseurs, december 2018
www.collegevanrijksadviseurs.nl/adviezen-publicaties

7 Verkenning Omgevingsvisie Rotterdam, Gemeente Rotterdam, maart 2018
www.rotterdam.nl/wonen-leven/omgevingsvisie

8 MetroMix, College van Rijksadviseurs, april 2019
www.collegevanrijksadviseurs.nl/adviezen-publicaties

9 The Guardian: Cities after coronavirus, Jack Shenker, maart 2020
www.theguardian.com/world/2020/mar/26

10 De Architect blog: Thuiswerken 2.0, Bart Mispelblom Beyer, april 2020
www.dearchitect.nl/stedenbouw/blog/2020/04

11 Europan NL: Team Brainpark, Keizer Koopmans, 2019
www.e15rotterdam.nl/team-brainpark

keizer-koopmans-MAD-01c_web